Canh tác cà phê thông minh: Hiệu quả từ thay đổi cách làm
Canh tác cà phê thông minh ở R’Long Phe: Cải tạo đất, hạn chế bệnh hại
Thứ Ba 17/11/2026 , 21:47 (GMT+7) LÂM ĐỒNG Bon R’Long Phe, xã Quảng Sơn (tỉnh Lâm Đồng, địa bàn Đắk Nông cũ) là bon kết nghĩa của Phân bón Bình Điền từ hơn mười năm nay và ngày một đổi thay... Ở đó, ba hộ người M’Nông là ông Y Môn, ông Y Nhi và ông K Bang trồng cà phê nhiều năm theo cách cha ông để lại. Mùa mưa kéo dài năm nay, nhiều vườn trong bon ngưng sinh trưởng, lá vàng, bệnh gỉ sắt và khô cành phát sinh, quả rụng.
Trên lô mô hình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu của ba hộ, cây vẫn duy trì bộ lá xanh, chùm quả đóng dày, tỷ lệ bệnh hại thấp, và bà con trong bon bắt đầu đến tham quan cách làm mới.
Vườn của ba hộ ở bon R’Long Phe cùng trồng cà phê vối giống TR4 trên đất đỏ bazan, tưới béc; vườn ông K Bang đã 10 năm tuổi. Năng suất quen thuộc ở mức 3–3,75 tấn nhân/ha, không thấp nhưng nhiều năm không nhích lên, trong khi chi phí phân thuốc mỗi vụ đều tăng. Khó khăn lớn nhất là mùa mưa: mưa dầm kéo dài, đất bão hòa nước, cây ngưng sinh trưởng, bệnh gỉ sắt và khô cành lây lan trong tán, quả rụng không được theo dõi. Tập quán canh tác và hiện trạng đất Điều tra đầu vụ cho thấy ba vườn có chung tập quán: bón phân vãi trên mặt đất theo lịch quen thuộc, phun thuốc trừ cỏ, phun hóa học nhiều đợt khi đã thấy bệnh, không ghi chép. Mẫu đất gửi phân tích tại Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) cho thấy đất chua, lân dễ tiêu rất thấp, canxi, magiê và kẽm đều nghèo; riêng vườn ông K Bang các chỉ tiêu này thấp nhất cụm. Đất chua làm rễ tơ kém phát triển và lân bị giữ chặt trong đất; sử dụng thuốc trừ cỏ lâu năm khiến tầng đất mặt bị chai, mất kết cấu, nước mưa chảy tràn gây xói mòn thay vì thấm xuống. Bộ rễ yếu, gặp mưa dài là cây suy kiệt.
Bốn thay đổi trên lô mô hình Niên vụ 2025–2026, ba vườn ở R’Long Phe nằm trong 48 vườn mô hình tại 6 tỉnh của chương trình do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và WASI thực hiện, có cán bộ Trung tâm Khuyến nông tỉnh trực tiếp theo dõi.
Mỗi hộ bố trí 0,5 ha lô mô hình áp dụng quy trình của chương trình bên cạnh lô đối chứng canh tác theo tập quán, trên cùng nền đất, cùng giống, cùng chủ hộ. Quy trình được xây dựng từ kết quả phân tích đất, với bốn thay đổi.
Việc đầu tiên là cải tạo đất. Đầu mùa mưa, lô mô hình được bón 300 kg Đầu Trâu Cân Bằng Đất và 500 kg phân hữu cơ Đầu Trâu Dưỡng Rễ Tốt Cây mỗi hecta. Cân Bằng Đất bổ sung canxi, magiê, vi lượng và cải thiện độ chua để lân trong đất chuyển sang dạng cây hấp thu được; phân hữu cơ làm đất tơi xốp, giữ ẩm, kích thích rễ tơ, là điều kiện để cây duy trì sinh trưởng khi mưa kéo dài.
Tiếp theo là bón phân theo giai đoạn sinh trưởng bằng bộ phân Đầu Trâu chuyên dùng cho cà phê: mùa khô bón Đầu Trâu Mùa Khô để cây phục hồi sau thu hoạch, nuôi hoa và đậu quả; đầu mùa mưa bón Đầu Trâu Tăng Trưởng (NPK 19-12-6+TE) để phát triển cành dự trữ và nuôi quả non; giữa và cuối mùa mưa chuyển sang Đầu Trâu Chắc Hạt (NPK 16-6-19+TE) giàu kali để quả tích lũy chất khô, nhân chắc, cuống dai. Lượng bón tính theo sức cây và năng suất mục tiêu từng vườn.
Thay đổi thứ ba là cách bón và cách giữ đất: thay bón vãi bằng rạch rãnh nông theo mép tán, rải phân rồi lấp đất để phân nằm trong vùng rễ, không trôi theo mưa; không sử dụng thuốc trừ cỏ, chuyển sang cắt cỏ duy trì thảm phủ để cải thiện kết cấu đất, giữ ẩm và hạn chế xói mòn. Giai đoạn quả non, cây được phun thêm phân bón lá hữu cơ và vi lượng để hạn chế rụng quả sinh lý.
Cuối cùng là quản lý vườn: tỉa cành, loại bỏ chồi vượt cho tán thông thoáng; thăm vườn định kỳ, phát hiện sớm gỉ sắt, khô cành và xử lý khoanh vùng bằng biện pháp sinh học; ghi nhật ký canh tác để cuối vụ hạch toán giá thành.
Mô hình và đối chứng Đến cuối mùa mưa, theo dõi của cán bộ kỹ thuật ghi nhận cùng một bức tranh ở cả ba vườn. Lô mô hình duy trì bộ lá xanh đậm, phiến lá dày; cành dự trữ nhiều đốt, mắt đốt dày và đều; chùm quả đóng dày, quả lớn, đồng đều, cuống dai bám chắc, tỷ lệ rụng quả trước thu hoạch thấp; bộ rễ xuất hiện nhiều rễ tơ mới.
Lô đối chứng cây ngưng sinh trưởng sau những đợt mưa lớn, lá vàng, quả phát triển chậm, vỏ ngả vàng. Gỉ sắt và khô cành phát sinh ở cả hai lô, nhưng lô mô hình được khoanh vùng xử lý sớm nên tỷ lệ gây hại thấp hơn hẳn, trong khi lô đối chứng vẫn phải phun hóa học nhiều đợt.
"Mưa lớn kéo dài ở Quảng Sơn làm nhiều vườn cà phê bị chững sinh trưởng. Vườn mô hình nhà mình bón phân Chắc Hạt đúng đợt, vùi rãnh kỹ, vẫn giữ dàn lá xanh mướt, chùm quả to xanh bóng. Bà con trong bon sang xem, học làm theo quy trình thông minh", ông Y Môn nói. Ông Y Nhi thấy rõ ở khâu giữ đất: "Mô hình dạy mình quản lý thảm cỏ và vặt chồi vượt để vườn thông thoáng. Cây khỏe hẳn, gỉ sắt khô cành không bùng phát đợt mưa lớn". Từ bon kết nghĩa đến mô hình canh tác Mô hình canh tác cà phê thông minh niên vụ này là bước tiếp theo của mối gắn bó ấy: không chỉ đưa phân bón về bon, mà chuyển giao trọn quy trình từ phân tích đất, cải tạo đất, bón phân đúng giai đoạn đến quản lý thảm phủ và dịch hại, có cán bộ kỹ thuật và khuyến nông đi cùng suốt vụ để chính nông dân nhìn thấy kết quả trên vườn mình. Từ Hồ Huy – Hồng Lê